Mapy umysłu
Zacznijmy od początku... początek - narodziny
- pierwszy oddech - życie -.... Ilość skojarzeń wiążących się z danym
pojęciem czy symbolem jest praktycznie nieograniczona, tym bardziej, że
jedno skojarzenie pociąga za sobą następne. Łańcuch skojarzeń można
przedłużać we wszystkich kierunkach, tworząc przestrzenną sieć. Jednak
dla każdego z nas ta sieć skojarzeń będzie wyglądać nieco inaczej. Jedne
powiązania będą silniejsze, inne dużo mniej oczywiste. Nasze
indywidualne doświadczenie życiowe będzie splatać pojęcia, symbole i
wspomnienia w niepowtarzalny kobierzec. Z drugiej strony, jeśli istnieje
coś takiego jak natura ludzka wspólna wszystkim przedstawicielom
gatunku homo sapiens, to powinno być możliwe nakreślenie także ogólnej mapy umysłu, odnoszącej się do wszystkich ludzi.
Tworzenie map przestrzeni wewnętrznej, map świadomości ma już bardzo długą historię. Jedną z najbardziej znanych, a jednocześnie wiekowych map jest Drzewo Życia (rys.1) - złożony symbol pochodzący z Kabały - religijno-filozoficznej tradycji żydowskiej sięgającej przynajmniej III wieku n.e., a obecnie wykorzystywany też w różnych nurtach ezoterycznych. „Otz Chiim, Drzewo Życia, w istocie jest Drzewem Wiadomości Dobrego i Złego. Tworzy je dziesięć kół bądź kul nazywanych sefirotami, czyli emanacjami"[1]. Sefiroty te połączone są dwudziestoma dwoma liniami, zwanymi ścieżkami. Sefiroty reprezentują różne stopnie rozwoju, różne poziomy wszechświata - od królestwa materii (sefira dziesiąta Malchuth[2]) do Boga, do którego odnosi się szczególnie sefira pierwsza: Kether oraz położone nad nią poziomy Ain (Negatywność), Ain Soph (Bezbrzeżność) i Ain Soph Aur (Bezbrzeżne Światło)[3].
Medytacja nad Drzewem Życia ma prowadzić adepta przez kolejne poziomy świadomości aż do zrozumienia boskiego dzieła stworzenia, powrotu do źródła życia, z którego wszystko wzięło początek. Przy czym Drzewo Sefirot „nie jest symbolem skończonym, statycznym i zamkniętym. Przeciwnie, jest dynamiczne i otwarte. Piktogram przedstawia dziesięć podstawowych stanów oraz relacje, które między nimi zachodzą."[4] Innymi słowy, jak przystało na symbol nieskończoności, Drzewo Życia samo rozciąga się w nieskończoność i nie ma takiej rzeczy czy zjawiska, które kabalista nie mógłby umiejscowić w jego strukturze.
Inną szeroko znaną tradycją, pochodzącą prawdopodobnie z przełomu XIII i XIV wieku, jest Tarot. Jest to talia 78 kart tworzących „system wróżbiarski i będąca symbolicznym, obrazkowym zapisem wiedzy tajemnej"[5]. Talia ta podzielona jest na dwie części, zwane arkanami od łacińskiego słowa arcanum - wtajemniczenie. Dwadzieścia dwie karty tworzą Wielkie Arkana, a pozostałe 56 - Małe Arkana podzielone według symboliki czterech żywiołów: ognia, wody, powietrza i ziemi. Co interesujące, w XIX wieku niezależne dotąd tradycje Kabały oraz Tarota zostały połączone w jedną spójną całość przez Eliphasa Leviego[6]. Przypisał on poszczególnym ścieżkom Drzewa Życia dwadzieścia dwa wielkie arkana Tarota. Tym samym karty zaczęły oznaczać drogi, które w Drzewie Życia łączą różne sefiroty - poziomy świadomości. „Oznacza to, że w rezultacie wielkie Arkana ukazują ciąg wizji, które - jeśli doświadczyć ich świadomie, według woli i w określonej kolejności - prowadzą stopniowo na coraz wyższe poziomy duchowej rzeczywistości"[7] Rozwinięcia tego systemu, a także opracowania jednej z najpiękniejszych talii Tarota dokonał angielski okultysta Aleister Crowley.
Tarot niewątpliwie najszerzej jest znany jako system wróżbiarski, jednak za tą funkcją skrywa się dużo więcej. Jan W. Suliga, polski znawca Tarota, pisze tak: „... Tarot to nie tylko zapis hermetycznej wiedzy (...) łączy w sobie szereg elementów i funkcji: daje impuls do mistycznych przeżyć i doświadczeń, odkrywa przed Adeptem kartomanckej sztuki tajniki wiedzy o prawidłowościach rządzących kosmosem, umożliwia odszukanie drogi i metody kierowania wewnętrznym rozwojem (...) W Tarocie przeplatają się wszystkie bez wyjątku sfery naszego życia."[8] Tarot, podobnie jak Drzewo Życia, nie jest zamkniętym systemem. Stale tworzony jest i reinterpretowany na nowo.
Przedstawione powyżej w ogromnym skrócie dwie tradycje mają tą zasadnicza cechę, że aby odnieść korzyści z wykorzystania przekazanych przez nie map przestrzeni wewnętrznej, trzeba poświęcić wiele czasu i energii na zdobywanie osobistych doświadczeń w ich stosowaniu. Nie jest możliwe opanowanie tych tradycji tylko na poziomie intelektualnym, jeśli chcemy mówić o ich prawdziwym zrozumieniu. Podobnie jest zresztą w przypadku wschodnich nauk o człowieku, opartych na buddyzmie czy taoizmie; podstawowymi metodami poznania są introspekcja, dokładna i systematyczna analiza własnego doświadczenia. Zanim pozna się jakikolwiek zewnętrzny przedmiot obserwacji, obserwator musi znać samego siebie dużo lepiej, niż to przyjmujemy za normę w naszej kulturze.
Oczywiście współczesna kultura Zachodu także ma dużo do powiedzenia o człowieku, w jej obrębie również tworzy się mapy umysłu mające w intencji być uniwersalnymi opisami natury ludzkiej. Przykładem mogą tu być liczne teorie osobowości powstałe na gruncie zachodniej psychologii. Ich zadaniem jest zbieranie i integrowanie różnorodnych odkryć dokonanych przez psychologów oraz naukowców z innych dziedzin np. neurofizjologów, socjologów itp. Osoba, która chce poznać uniwersalną naturę ludzką będzie jednak rozczarowana: wielość tych teorii osobowości oraz istotne różnice, wręcz sprzeczności między nimi wskazują jak bardzo brak tu integracji, wizji całości. Próbę przezwyciężenia tego rozbicia podjął Ken Wilber - przedstawiciel psychologii transpersonalnej - powstałej pod koniec lat sześćdziesiatych szkoły psychologii religijnej, która usiłuje badać w sposób naukowy rozwój świadomości i duchowość mistyczną. Mając zaledwie 23 lata stworzył on koncepcję spektrum świadomości. Próbując połączyć w jedną spójną całość tak odmienne systemy światopoglądowe jak zachodnia psychoanaliza, behawioryzm czy też wschodnie: buddyzm zen, taoizm i porównał te systemy do kolorów tęczy, które razem tworzą spektrum białego światła. Każda z nich jest jednakowo „słuszny" na swoim poziomie. Wilber ukazuje, w jaki sposób pogodzić je ze sobą tak, by móc je później jeszcze efektywniej wykorzystywać. Ludzka osobowość jest wielopoziomowa, a „każdy poziom spektrum odznacza się innym i łatwo rozpoznawalnym poczuciem indywidualnej tożsamości, które od Najwyższej Tożsamości kosmicznej świadomości schodzi kilka stopni lub pasm do drastycznie zwężonego poczucia tożsamości związanego ze świadomością egocentryczną"[9] Tym samym Wilber rozpoczął tworzenie prawdziwie integralnej psychologii. Psychologia perennis ( psychologia wieczysta) ma być uniwersalnym poglądem dotyczącym natury ludzkiej świadomości, uwzględniającym całą dotychczasową wiedzę Wschodu i Zachodu.[10] Tym samym Ken Wilber -współczesny topograf umysłu - przerzuca pomosty między wiedzą mistyków, a światem pozytywistów, „światem płaskiej ziemi", w który nadal jesteśmy zanurzeni.
Mapy geograficzne służą poznaniu świata i ułatwianiu podróży kolejnym wędrowcom. Mapy umysłu mają podobny cel: poznaj samego siebie, abyś mógł lepiej żyć. Jednak samo intelektualne poznanie jest w tym przypadku niewystarczające. Ken Wilber wielokrotnie powtarzał, że kluczowa dla rozwoju świadomości jest praktyka. Mówi wręcz: „wszystkie moje książki są kłamstwami. Są tylko mapami terenu, cieniami rzeczywistości, szarymi symbolami wlokącymi swe brzuch przez martwe strony, wyblakłymi znakami pełnymi stłumionych dźwięków i zwietrzałego splendoru, znakami, które absolutnie nic nie znaczą. Urzeczywistnić trzeba właśnie to nic, tę Tajemnicę, Pustkę: niepoznaną, niepomyślaną, ale zawartą w oddechu, nie przedmiot, ale atmosferę, nie lekcję, ale życie"[11].
Literatura
Crowley A. (1996). Book of Thoth. York Beach, Maine: Samuel Weiser Inc.
Drury N. (1992). Don Juan, Mescalito i współczesna magia. Mitologia przestrzeni wewnętrznej. Warszawa: Wydawnictwo Wodnika
Fielding Ch. (1996). Kabała praktyczna. Łódź: Wydawnictwo „Ravi", tłum. J. Morka
Hall C. S. i Lindzey G. (1994). Teorie osobowości. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, tłum. J. Kowalczewska i J. Radzicki
Nikuli Z. L. (1995). Kabała - przedwieczna mądrość. Zakopane: Wydawnictwo „Aquarius"
Suliga J.W. (1990). Tarot, karty które wróżą. Łódź: Wydawnictwo Łódzkie
Visser F. (2003). Ken Wilber - pasja myślenia. Warszawa: J.Santorski & Co Wydawnictwo. tłum. H. Smagacz
Wilber K. (1997). Krótka historia wszystkiego. Warszawa: J.Santorski & Co Wydawnictwo tłum. H. Smagacz
Przypisy: [1] Fielding Ch. (1996). Kabała praktyczna. Łódź: Wydawnictwo „Ravi". S. 26 [2] Pisownia nazw sefirot za: Nikuli Z. L. (1995). Kabała - przedwieczna mądrość. Zakopane: Wydawnictwo „Aquarius" [3] tamże, s. 23 [4] Fielding Ch. (1996). Kabała praktyczna. S. 32 [5] Suliga J.W. (1990). Tarot, karty które wróżą. Łódź: Wydawnictwo Łódzkie, s. 7 [6] Crowley A. (1996). Book of Thoth. York Beach, Maine: Samuel Weiser Inc., s. 5 [7] Drury N. (1992). Don Juan, Mescalito i współczesna magia. Mitologia przestrzeni wewnętrznej. Warszawa: Wydawnictwo Wodnika, s. 50 [8] [8] Suliga J.W. (1990). Tarot, karty które wróżą. s. 12 [9] Visser F. (2003). Ken Wilber - pasja myślenia, Warszawa: J.Santorski & Co Wydawnictwo, s.71 [10] Visser F. (2003). Ken Wilber - pasja myślenia, s.70 [11] Visser F. (2003). Ken Wilber - pasja myślenia, s.15
Tworzenie map przestrzeni wewnętrznej, map świadomości ma już bardzo długą historię. Jedną z najbardziej znanych, a jednocześnie wiekowych map jest Drzewo Życia (rys.1) - złożony symbol pochodzący z Kabały - religijno-filozoficznej tradycji żydowskiej sięgającej przynajmniej III wieku n.e., a obecnie wykorzystywany też w różnych nurtach ezoterycznych. „Otz Chiim, Drzewo Życia, w istocie jest Drzewem Wiadomości Dobrego i Złego. Tworzy je dziesięć kół bądź kul nazywanych sefirotami, czyli emanacjami"[1]. Sefiroty te połączone są dwudziestoma dwoma liniami, zwanymi ścieżkami. Sefiroty reprezentują różne stopnie rozwoju, różne poziomy wszechświata - od królestwa materii (sefira dziesiąta Malchuth[2]) do Boga, do którego odnosi się szczególnie sefira pierwsza: Kether oraz położone nad nią poziomy Ain (Negatywność), Ain Soph (Bezbrzeżność) i Ain Soph Aur (Bezbrzeżne Światło)[3].
Medytacja nad Drzewem Życia ma prowadzić adepta przez kolejne poziomy świadomości aż do zrozumienia boskiego dzieła stworzenia, powrotu do źródła życia, z którego wszystko wzięło początek. Przy czym Drzewo Sefirot „nie jest symbolem skończonym, statycznym i zamkniętym. Przeciwnie, jest dynamiczne i otwarte. Piktogram przedstawia dziesięć podstawowych stanów oraz relacje, które między nimi zachodzą."[4] Innymi słowy, jak przystało na symbol nieskończoności, Drzewo Życia samo rozciąga się w nieskończoność i nie ma takiej rzeczy czy zjawiska, które kabalista nie mógłby umiejscowić w jego strukturze.
Inną szeroko znaną tradycją, pochodzącą prawdopodobnie z przełomu XIII i XIV wieku, jest Tarot. Jest to talia 78 kart tworzących „system wróżbiarski i będąca symbolicznym, obrazkowym zapisem wiedzy tajemnej"[5]. Talia ta podzielona jest na dwie części, zwane arkanami od łacińskiego słowa arcanum - wtajemniczenie. Dwadzieścia dwie karty tworzą Wielkie Arkana, a pozostałe 56 - Małe Arkana podzielone według symboliki czterech żywiołów: ognia, wody, powietrza i ziemi. Co interesujące, w XIX wieku niezależne dotąd tradycje Kabały oraz Tarota zostały połączone w jedną spójną całość przez Eliphasa Leviego[6]. Przypisał on poszczególnym ścieżkom Drzewa Życia dwadzieścia dwa wielkie arkana Tarota. Tym samym karty zaczęły oznaczać drogi, które w Drzewie Życia łączą różne sefiroty - poziomy świadomości. „Oznacza to, że w rezultacie wielkie Arkana ukazują ciąg wizji, które - jeśli doświadczyć ich świadomie, według woli i w określonej kolejności - prowadzą stopniowo na coraz wyższe poziomy duchowej rzeczywistości"[7] Rozwinięcia tego systemu, a także opracowania jednej z najpiękniejszych talii Tarota dokonał angielski okultysta Aleister Crowley.
Tarot niewątpliwie najszerzej jest znany jako system wróżbiarski, jednak za tą funkcją skrywa się dużo więcej. Jan W. Suliga, polski znawca Tarota, pisze tak: „... Tarot to nie tylko zapis hermetycznej wiedzy (...) łączy w sobie szereg elementów i funkcji: daje impuls do mistycznych przeżyć i doświadczeń, odkrywa przed Adeptem kartomanckej sztuki tajniki wiedzy o prawidłowościach rządzących kosmosem, umożliwia odszukanie drogi i metody kierowania wewnętrznym rozwojem (...) W Tarocie przeplatają się wszystkie bez wyjątku sfery naszego życia."[8] Tarot, podobnie jak Drzewo Życia, nie jest zamkniętym systemem. Stale tworzony jest i reinterpretowany na nowo.
Przedstawione powyżej w ogromnym skrócie dwie tradycje mają tą zasadnicza cechę, że aby odnieść korzyści z wykorzystania przekazanych przez nie map przestrzeni wewnętrznej, trzeba poświęcić wiele czasu i energii na zdobywanie osobistych doświadczeń w ich stosowaniu. Nie jest możliwe opanowanie tych tradycji tylko na poziomie intelektualnym, jeśli chcemy mówić o ich prawdziwym zrozumieniu. Podobnie jest zresztą w przypadku wschodnich nauk o człowieku, opartych na buddyzmie czy taoizmie; podstawowymi metodami poznania są introspekcja, dokładna i systematyczna analiza własnego doświadczenia. Zanim pozna się jakikolwiek zewnętrzny przedmiot obserwacji, obserwator musi znać samego siebie dużo lepiej, niż to przyjmujemy za normę w naszej kulturze.
Oczywiście współczesna kultura Zachodu także ma dużo do powiedzenia o człowieku, w jej obrębie również tworzy się mapy umysłu mające w intencji być uniwersalnymi opisami natury ludzkiej. Przykładem mogą tu być liczne teorie osobowości powstałe na gruncie zachodniej psychologii. Ich zadaniem jest zbieranie i integrowanie różnorodnych odkryć dokonanych przez psychologów oraz naukowców z innych dziedzin np. neurofizjologów, socjologów itp. Osoba, która chce poznać uniwersalną naturę ludzką będzie jednak rozczarowana: wielość tych teorii osobowości oraz istotne różnice, wręcz sprzeczności między nimi wskazują jak bardzo brak tu integracji, wizji całości. Próbę przezwyciężenia tego rozbicia podjął Ken Wilber - przedstawiciel psychologii transpersonalnej - powstałej pod koniec lat sześćdziesiatych szkoły psychologii religijnej, która usiłuje badać w sposób naukowy rozwój świadomości i duchowość mistyczną. Mając zaledwie 23 lata stworzył on koncepcję spektrum świadomości. Próbując połączyć w jedną spójną całość tak odmienne systemy światopoglądowe jak zachodnia psychoanaliza, behawioryzm czy też wschodnie: buddyzm zen, taoizm i porównał te systemy do kolorów tęczy, które razem tworzą spektrum białego światła. Każda z nich jest jednakowo „słuszny" na swoim poziomie. Wilber ukazuje, w jaki sposób pogodzić je ze sobą tak, by móc je później jeszcze efektywniej wykorzystywać. Ludzka osobowość jest wielopoziomowa, a „każdy poziom spektrum odznacza się innym i łatwo rozpoznawalnym poczuciem indywidualnej tożsamości, które od Najwyższej Tożsamości kosmicznej świadomości schodzi kilka stopni lub pasm do drastycznie zwężonego poczucia tożsamości związanego ze świadomością egocentryczną"[9] Tym samym Wilber rozpoczął tworzenie prawdziwie integralnej psychologii. Psychologia perennis ( psychologia wieczysta) ma być uniwersalnym poglądem dotyczącym natury ludzkiej świadomości, uwzględniającym całą dotychczasową wiedzę Wschodu i Zachodu.[10] Tym samym Ken Wilber -współczesny topograf umysłu - przerzuca pomosty między wiedzą mistyków, a światem pozytywistów, „światem płaskiej ziemi", w który nadal jesteśmy zanurzeni.
Mapy geograficzne służą poznaniu świata i ułatwianiu podróży kolejnym wędrowcom. Mapy umysłu mają podobny cel: poznaj samego siebie, abyś mógł lepiej żyć. Jednak samo intelektualne poznanie jest w tym przypadku niewystarczające. Ken Wilber wielokrotnie powtarzał, że kluczowa dla rozwoju świadomości jest praktyka. Mówi wręcz: „wszystkie moje książki są kłamstwami. Są tylko mapami terenu, cieniami rzeczywistości, szarymi symbolami wlokącymi swe brzuch przez martwe strony, wyblakłymi znakami pełnymi stłumionych dźwięków i zwietrzałego splendoru, znakami, które absolutnie nic nie znaczą. Urzeczywistnić trzeba właśnie to nic, tę Tajemnicę, Pustkę: niepoznaną, niepomyślaną, ale zawartą w oddechu, nie przedmiot, ale atmosferę, nie lekcję, ale życie"[11].
Literatura
Crowley A. (1996). Book of Thoth. York Beach, Maine: Samuel Weiser Inc.
Drury N. (1992). Don Juan, Mescalito i współczesna magia. Mitologia przestrzeni wewnętrznej. Warszawa: Wydawnictwo Wodnika
Fielding Ch. (1996). Kabała praktyczna. Łódź: Wydawnictwo „Ravi", tłum. J. Morka
Hall C. S. i Lindzey G. (1994). Teorie osobowości. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, tłum. J. Kowalczewska i J. Radzicki
Nikuli Z. L. (1995). Kabała - przedwieczna mądrość. Zakopane: Wydawnictwo „Aquarius"
Suliga J.W. (1990). Tarot, karty które wróżą. Łódź: Wydawnictwo Łódzkie
Visser F. (2003). Ken Wilber - pasja myślenia. Warszawa: J.Santorski & Co Wydawnictwo. tłum. H. Smagacz
Wilber K. (1997). Krótka historia wszystkiego. Warszawa: J.Santorski & Co Wydawnictwo tłum. H. Smagacz
Przypisy: [1] Fielding Ch. (1996). Kabała praktyczna. Łódź: Wydawnictwo „Ravi". S. 26 [2] Pisownia nazw sefirot za: Nikuli Z. L. (1995). Kabała - przedwieczna mądrość. Zakopane: Wydawnictwo „Aquarius" [3] tamże, s. 23 [4] Fielding Ch. (1996). Kabała praktyczna. S. 32 [5] Suliga J.W. (1990). Tarot, karty które wróżą. Łódź: Wydawnictwo Łódzkie, s. 7 [6] Crowley A. (1996). Book of Thoth. York Beach, Maine: Samuel Weiser Inc., s. 5 [7] Drury N. (1992). Don Juan, Mescalito i współczesna magia. Mitologia przestrzeni wewnętrznej. Warszawa: Wydawnictwo Wodnika, s. 50 [8] [8] Suliga J.W. (1990). Tarot, karty które wróżą. s. 12 [9] Visser F. (2003). Ken Wilber - pasja myślenia, Warszawa: J.Santorski & Co Wydawnictwo, s.71 [10] Visser F. (2003). Ken Wilber - pasja myślenia, s.70 [11] Visser F. (2003). Ken Wilber - pasja myślenia, s.15
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz