Żywioły w kulturze europejskiej[edytuj]

Cztery żywioły

Cztery żywioły

Cztery żywioły (Powietrze, Ogień, Ziemia i Woda) wpisane w symbol solarny

Europejskie pojęcie żywiołu (elementu, pierwiastka) powstało bardzo wcześnie, w wyniku dokonanej przez Empedoklesa pluralizacji pojęcia arche. Mimo że przekształcone przez późniejszych filozofów, nie przestało odgrywać ważnej roli, szczególnie w rozważaniach przyrodniczych. Wraz z rozwojem nauki odrzucone, przetrwało w rozmaitych koncepcjach ezoterycznych.
Spośród czterech żywiołów ogień i powietrze to aktywne zasady męskie, a ziemia i woda to pasywne zasady żeńskie. Z czterema żywiołami kojarzone są cztery fazy życia człowieka: dzieciństwo, młodość, wiek dojrzały, starość.
Według wolnomularzy żywioły symbolicznie wiążą się także z etapami rozwoju duchowego: człowiek rodzi się z ziemi i stopniowo jest oczyszczany przechodząc przez wodę, powietrze i ogień.
Żywioły wiązano również z temperamentami ("humorami"): powietrze z sangwinicznością, ogień z cholerycznością, wodę z flegmatycznością, ziemię z melancholicznością.
Według niektórych poglądów odrębnym, piątym żywiołem był eter kosmiczny/kwintesencja, a szóstym metal^{[potrzebne źródło]}.

Powietrze[edytuj]

nieskończoność, bóstwo:

• powietrze oddziela ziemię od nieba – siedziby bogów,
• królestwo duchów i demonów – niewidzialnych, ale odczuwalnie oddziałujących,
• oddech: kosmiczne siły życia;

natchnienie, dążenie do wolności:

• nośnik głosu, zapachu, wibracji kosmicznych,
• wiatr, unoszące się w powietrzu ptaki: marzenie o swobodnym, nieskrępowanym przemieszczaniu się, nieograniczonych możliwościach;

zodiak:

• z powietrzem łączone są znaki zodiaku: Bliźnięta, Waga, Wodnik;

przysłowia

• "być dla kogoś jak powietrze": być niezbędnym do życia,
• "traktować kogoś jak powietrze": nie zauważać go, lekceważyć,
• "od powietrza, głodu ognia i wojny...": w dawnej polszczyźnie "powietrze" oznaczało zarazę,
• "morowe powietrze": podobnie jak wyżej ("morowe" od mór, pomór, umór – śmierć).

Ogień[edytuj]

dobroczynny, a zarazem niebezpieczny
bóstwo:

• Bóg zstępuje do ludzi w ogniu, jako słup ognisty, w krzaku gorejącym,
• wieczny, święty ogień: ogień ofiarny stale podtrzymywany w świątyniach,
• ogień świątynny rozpalano od ognia niebiańskiego – Słońca – za pomocą soczewki;

oczyszczenie:

• Chrzest w Duchu Świętym: oczyszczenie z grzechu (por. Łk 3,17; Mt 3, 11)
• w noc świętojańską skacze się przez ogień i przepędza przezeń bydło, aby było zdrowe,
• przyżeganie ran: dawny sposób zapobiegania infekcji;

światło, ciepło:

• ziemski odpowiednik słońca,
• ognisko domowe: rodzina, gościnność,
• oświecenie: od wykradzenia ognia bogom rozpoczął się rozwój ludzkości;

sąd, kara:

• próba ognia: niewinny wychodzi z ognia cało (kantyk trzech młodzieńców),
• spalenie Sodomy i Gomory,
• ognie piekielne (zob. piekło);

śmierć, zmartwychwstanie:

• ogień jest siłą niszczycielską,
• znicze, lampki pali się na grobach,
• feniks spala się i powstaje na nowo z popiołów;

zodiak:

• z ogniem łączone są znaki zodiaku: Baran, Lew, Strzelec;

przysłowia:

• "słomiany ogień": krótkotrwały zapał do czegoś,
• "igrać z ogniem": narażać się na niebezpieczeństwo,
• "wpaść jak po ogień": na chwilkę (aby otrzymane zarzewie nie wygasło),
• "chrzest ognia": pierwszy udział w bitwie;

Woda[edytuj]

prapoczątek:

• Genesis: na początku Duch Boży unosił się na wodami,
• kosmiczne jajo unoszące się na wodzie,
• Okeanos: morze unoszące dysk ziemi

źródło życia, zmartwychwstanie:

• wszystko co żywe potrzebuje wody,
• wszystkie zarodki są mokre,
• źródła cudownej wody życia, wody lecznicze,
• woda na pustyni oznaczająca ocalenie życia,

chaos, bezmiar, ruch:

• woda zawsze w ruchu, nie do zmierzenia, nie do opanowania, parująca i powracająca ożywczym deszczem lub niszczącym gradem;

oczyszczenie, obmycie:

• chrzest: oczyszczenie z grzechu pierworodnego;
• pokropienie wodą (święconą),
• ablucja: rytualne oczyszczenie,
• mycie, pranie: obmycie fizyczne;

niebezpieczeństwo, śmierć:

• gradobicie, oberwanie chmury, powódź, potop, fale w czasie burzy, tsunami,
• utonięcie,
• mityczne potwory morskie (lewiatan);

zodiak:

• z wodą łączone są znaki zodiaku: Rak, Skorpion, Ryby,

przysłowia:

• "Nie można wejść dwa razy do tej samej wody": nic nie zdarza się dwa razy,
• "o chlebie i wodzie": wikt więzienny,
• "końce w wodę" (zaplątanego węzła): ukryć prawdę,
• "rzucić kogoś na głęboką wodę": postawić trudne zadanie, wyzwanie, nie oferując pomocy,
• "mącić wodę": wprowadzać zamieszanie, intrygować,
• "w mętnej wodzie ryby łowić": korzystać z zamieszania,
• "na wodzie pisane": natychmiast znika bez śladu,
• "cicha woda (brzegi rwie)": pozory mylą, groźba pod pozorem spokoju.

Ziemia[edytuj]

ostoja:

• oparcie,
• schronienie, azyl,
• ojcowizna;

życie:

• stworzenie człowieka,
• płodność,
• orka, siew i żniwa;

śmierć:

• miejsce pochówku,
• podziemne królestwo cieni (por. hades, szeol);

zodiak:

• z ziemią łączone są znaki zodiaku: Byk, Panna, Koziorożec;

przysłowia

• "niech ci ziemia lekką będzie": pożegnanie zmarłego,
• "ziemia wszystko wyciągnie": w grobie nic już nie będzie dolegać,
• "z prochu powstałeś i w proch się obrócisz": nikłość życia ludzkiego.
• "mocno stąpasz po ziemi": nie poddajesz się, nie dajesz pokonać się trudnościom